Od Primore do Przymorza Małego

Lokalizacja przystanku w pobliżu historycznej "Małej Warszawy" sprawiła, że nowi mieszkańcy od pierwszego dnia mieli zapewnione sprawne połączenie z centrum Gdańska i Gdynią. 22 lipca 1953 r. otwarto oba tory do Gdyni Orłowa, umożliwiając dwukierunkowy ruch pociągów elektrycznych. 19 grudnia 1976 r. dokonano przełączenia napięcia na standardowe 3000 V, wprowadzając nowoczesne składy serii EN57. W latach 2013–2015 wybudowano Pomorską Kolej Metropolitalną (PKM), której przystanek Gdańsk Strzyża obsługuje południowe krańce Przymorza Małego.

Przymorze Małe, określane w planach jako osiedle nr 1 i 2, było pierwszym etapem gigantycznej inwestycji, która docelowo miała pomieścić kilkadziesiąt tysięcy osób. W przeciwieństwie do późniejszego Przymorza Wielkiego z monumentalnymi falowcami, Przymorze Małe zaprojektowano w skali bardziej ludzkiej. Budowa odbywała się na terenach, które pionierzy opisywali jako "szczere pole" z wysoką trawą, starymi lipami i kopcami kartofli. Wytyczono wtedy ramy dzisiejszego układu komunikacyjnego: ul. Chłopską (dawniej Konradshammerstraße), Kołobrzeską (Lübeckerstraße) i Obrońców Wybrzeża (dawną polną drogę). Ciekawostka: ul. Krzywoustego pokrywa się z barokową osią widokową z XVIII w., która pozwalała opatom oliwskim patrzeć z rezydencji prosto na wody Zatoki Gdańskiej.

Pierwszy blok mieszkalny przy ul. Śląskiej 68, oddany do użytku w kwietniu 1960 roku, stał się domem dla pierwszych 16 lokatorów. Wizja Janusza Morka zakładała stworzenie samowystarczalnych mikro-dzielnic z dużą ilością przestrzeni między blokami i wysoką zielenią. W ciągu pięciu lat (1959–1964) wzniesiono 48 budynków mieszkalnych oraz 9 obiektów towarzyszących. W 1964 roku otwarto pierwszą placówkę oświatową – Szkołę Podstawową nr 71 przy ul. Zgody, która szybko stała się centrum życia społecznego.

Jest to jeden z trzech gdańskich pomników Jana Heweliusza. Powstał z inicjatywy mieszkańców i był wyrazem ich ambicji – chcieli, by nowe osiedle miało patronów najwyższej próby. Szkoła Podstawowa nr 71, przy której stoi pomnik, nosi imię astronoma. To właśnie tu, na Przymorzu Małym – nie w Starym Mieście – gdańszczanie oddali hołd jednemu z największych uczonych, których wydało miasto.

W tzw. kawalerkowcu przy ul. Chłopskiej 34 zamieszkiwali Alina Pieńkowska i Bogdan Borusewicz – kluczowe postaci strajków w sierpniu 1980 roku i współtwórcy NSZZ Solidarność. Obecność działaczy opozycyjnych na Przymorzu sprawiała, że dzielnica była pod szczególnym nadzorem Służby Bezpieczeństwa, ale jednocześnie pulsowała autentycznym życiem politycznym. Przy ul. Obrońców Wybrzeża 4c znajduje się tablica poświęcona Henrykowi Lenarciakowi – ślusarzowi ze Stoczni Gdańskiej i działaczowi opozycyjnemu, co przypomina o ofiarach Grudnia 70.